·
Chazinduliwa na Jaji Mkuu Masaju
·
Chaeleza historia na mchango wa Jaji
Mstaafu Eusebia Nicholas Munuo
Na
MARY GWERA, Mahakama-Dodoma
Tarehe
17 Novemba, 2026 itabaki kuwa katika historia ya Mhimili wa Mahakama na Taifa
la Tanzania kwa ujumla kufuatia tukio la uzinduzi wa Kitabu cha Jaji Mstaafu wa
Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Nicholas Munuo aliyekuwa Mwanamke wa kwanza
Mtanzania kuwa Hakimu na Jaji wa Mahakama ya Rufani.
Katika
kusherehekea mchango mkubwa wa Jaji Mstaafu huyo almaarufu kwa jina la Mama
Munuo/Jaji Munuo, Mahakama ya Tanzania kupitia aliyekuwa Jaji Mkuu Mstaafu wa Jamhuri ya
Muungano wa Tanzania, Mhe. Prof. Ibrahim Hamis Juma iliona umuhimu wa kuwa na
kitabu kitakachoeleza historia yake, hivyo, walikieleza Chuo cha Uongozi wa
Mahakama (IJA) Lushoto kuandika Kitabu cha Historia ya Mwanamama huyo mahiri kufuatia
historia yake nzuri na utumishi wa umma uliotukuka kwa Mahakama na Taifa kwa ujumla.
Wazo
la kuandika kitabu hicho lililozaliwa tarehe 20 Machi, 2024 limezaa matunda na
kuja na Kitabu kiitwacho ‘JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer in the Legal
Profession in Tanzania,’ ambacho kimezinduliwa na Mgeni Rasmi wa hafla ambaye alikuwa Jaji
Mkuu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. George Masaju kwenye Ukumbi wa
Mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Mhe. Masaju amesema kuwa, Kitabu
hicho ni hazina mpya na dira muhimu ya kisheria na kimaadili kwa kizazi cha
sasa na kijacho na kinasalia kuwa funzo kwa Majaji,
Mahakimu, Wanasheria, Wanafunzi wa Sheria na kila Mtanzania kuwa mafanikio ya
kweli hujengwa kwa maono, uwezo, ujasiri, nidhamu, uadilifu na moyo wa dhati wa
kuitumikia jamii.
Akitoa
hotuba yake kabla ya kuzindua Kitabu hicho, Mhe. Masaju amesema kuwa, uzinduzi
wa kitabu hicho unadhihirisha kwa mara nyingine tena umahiri, ujasiri na alama
isiyofutika iliyoachwa na Jaji Mstaafu, Mhe. Munuo katika utumishi wake
uliotukuka uliodumu kwa miongo kadhaa, ukiwa ni kielelezo cha umahiri wa
kipekee na utetezi thabiti wa misingi ya haki, usawa na utawala wa sheria
nchini Tanzania.
Jaji Mkuu amekiri kufurahishwa na
tukio hilo na kusema kuwa, kwake ni faraja na anamshukuru Mungu kwa kumpa fursa hiyo ya kuzindua kitabu hicho,
ambapo amesema, “nina furaha kubwa kushiriki tukio hili lenye umuhimu mkubwa
kwa Mahakama ya Tanzania,Taaluma ya sheria, masuala ya jinsia na Taifa letu kwa
ujumla, kwani leo hatuzindui kitabu tu, tunazindua kumbukumbu ya historia,
tunatambua mchango wa mtumishi aliyejitolea maisha yake katika utumishi wa haki
na tunahifadhi utetezi wa taaluma kwa ajili ya kizazi hiki na vizazi vijavyo.”
Amesema, tukio hilo ni la uhusishaji
wa maarifa, uhusishaji wa hekima na akili, lakini na maadili katika utumishi na
jamii ya watu wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na kwamba Mahakama itaendeleza
matukio hayo ya uandishi wa vitabu kwa Majaji na watumishi wengine wa Mahakama
waliostaafu, kama sehemu na mkakati wa kuhifadhi maarifa, Hekima, akili na
maadili ya wenzetu.
Mhe. Masaju amesema kitabu hicho kitabu hicho
kina umuhimu unaozidi maelezo ya maisha ya mtu mmoja na kwamba ni nyaraka ya
kihistoria ya mageuzi ya Mahakama ya Tanzania; ni kumbukumbu ya juhudi za
wanawake katika taaluma ya sheria; ni ushahidi wa mabadiliko ya nafasi ya
mwanamke katika uongozi wa kitaifa na kimataifa; na zaidi ya yote, ni somo
kuhusu namna mtu mmoja anavyoweza kuacha alama katika taasisi na jamii nzima.
“Kwa kusoma kitabu hiki, ndipo
tunaweza kujua kujifunza mambo mengi yaliyofanywa na Mhe. Munuo alipokuwa
katika utumishi wa umma katika Mhimili huu wa Mahakama,” ameeleza Jaji Mkuu.
Kadhalika, Mhe. Masaju amesema kuwa, Jaji Eusebia
Nicholas Munuo si sehemu tu ya historia ya Mahakama ya Tanzania bali ni
miongoni mwa watu walioisaidia historia hiyo kubadilika katika Taifa la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Kufuatia historia ya Jaji Munuo, Jaji Mkuu amesema, kuna
haja ya kuangalia maisha yake si kwa kuhesabu tu vyeo alivyowahi kushika, bali kuangalia
milango aliyofungua, taasisi alizojenga, watu aliowainua, kanuni za haki
alizozisimamia na kizazi cha wataalam alichokipa ujasiri wa kuamini kwamba
nacho kinaweza kufika mbali.
Aidha, Mhe. Masaju amekipongeza Chuo
cha Uongozi wa Mahakama Lushoto (IJA) kwa kulitekeleza jukumu la kuandika
kitabu hicho kwa ufanisi ipasavyo mara tu walipoelekezwa na aliyekuwa Jaji Mkuu
wa Tanzania wa wakati huo, Mhe. Prof. Ibrahim Hamis Juma pamoja na wote
walioshiriki kuandika na kuweka mada zao ndani ya kitabu hicho.
Ametoa rai kwa Uongozi wa Mahakama, bado kuna haja na
deni kubwa la kuendelea kuandika vitabu kwa Majaji wengine na hasa ambao bado
wako hai. Miongoni mwao ameshauri uangaliwe
uwezekano wa kuandika mapema iwezekanavyo kitabu kinachohusu sifa za maisha ya
Jaji Damian Lubuva.
Akizungumzia maisha na safari ya
uongozi wa Mhe. Munuo, Jaji Mkuu amesema kwamba, ni kielelezo cha pekee cha
uvumilivu, uwezo mkubwa, na utumishi uliotukuka uliovunja vizuizi vya kijinsia
na kuweka msingi thabiti katika mfumo wa sheria na utoaji haki nchini Tanzania.
Amesema, safari ya Jaji Munuo ndani
ya Mhimili wa Mahakama ni ushahidi thabiti kuwa, uwezo hauna jinsia. Alianza
kazi yake akiwa na umri wa miaka 24 na kuvunja rekodi katika kila ngazi
aliyopitia ambazo ni pamoja na kuwa Hakimu Mkazi wa Kwanza Mwanamke Tanzania
aliajiriwa rasmi tarehe 01 Julai, 1970 katika Mahakama ya Hakimu Mkazi
Kivukoni, Dar es Salaam, Hakimu Mkazi Mfawidhi katika Vituo vya Mwanza
na Tabora, akiongoza shughuli za kimahakama, ugawaji wa mashauri, na usimamizi
wa watumishi.
Nafasi nyingine alizowahi kushika
Jaji Munuo ni pamoja na Hakimu Mkazi mwenye Mamlaka ya Ziada (1984), Jaji wa
Mahakama Kuu (1987): alipandishwa cheo na kuhudumu katika kanda mbalimbali
zikiwemo Mbeya, Songea, Moshi, na Dar es Salaam, Jaji wa Mahakama ya Rufani
(2002), alikuwa mwanamke wa kwanza katika historia ya Jamhuri ya
Muungano wa Tanzania kuingia katika Mahakama ya juu ya Nchi.
Mhe. Masaju amesema kuwa, Jaji Munuo
aliwahi pia kuwa Kaimu Jaji Mkuu wa Tanzania ambapo alikabidhiwa dhamana ya
kuiongoza Mahakama nzima ya Tanzania katika vipindi mbalimbali.
Mbali na vyeo hivyo, Jaji Mkuu
ameeleza kuwa, Mhe. Munuo alienda zaidi ya hukumu na kuwa Mwalimu, Mlezi na
Mjenzi wa Taasisi. Amesema, “Jaji Munuo hakuwa tu mtoa maamuzi ya kisheria,
bali alikuwa mchango hai katika kujenga uwezo wa kitaaluma na taasisi imara
nchini.”
Kwa upande wa Elimu na Mafunzo,
Mhe. Masaju amesema kuwa, Jaji Munuo aliwahi kuwa Mhadhiri katika Chuo cha
Usimamizi wa Maendeleo Mzumbe (IDM), akiandaa Maofisa Mahakama na Mahakimu.
Alikuwa mtoa mada mkuu katika maadili ya Mahakama, haki za binadamu, usawa wa
kijinsia, na kupambana na vitendo vya rushwa ya ngono (sextortion).
Vilevile, Jaji Munuo alifanya Utumishi
wa Kitaifa Nje ya Mahakama ambapo aliwahi kuwa Mwenyekiti wa Regional Housing
Tribunal, Arusha (1984 - 1987), Mwenyekiti wa Regional Local Government
Election Committee, Kamishna wa Law Reform Commission of Tanzania (1984 - 1990),
akishiriki katika uchunguzi wa mfumo wa haki jinai, Mwenyekiti wa Kamati ya
Maadili ya Majaji (2007–2012) na Mwenyekiti wa National Parole Board of
Tanzania (2013–2016).
Katika hatua nyingine, Jaji Mkuu
amesema kuwa, ili kuhakikisha kuwa mafanikio yake hayabaki kuwa ya pekee yake,
Jaji Munuo aliongoza juhudi za kuanzisha Chama cha Majaji Wanawake Tanzania
(TAWJA) mwaka 2000, akihudumu kama Mwanzilishi na Mwenyekiti wake wa kwanza ili
kuwajengea uwezo, kuwaunganisha, na kuwalinda wanawake na watoto kisheria.
“Ushawishi wake ulivuka mipaka ya
nchi hadi kufikia kuongoza International Association of Women Judges (IAWJ)
kama Rais wa Kimataifa (2012 - 2014). Chini ya uongozi wake, Tanzania iliweka
historia ya kuwa mwenyeji wa Mkutano wa 12 wa Kimataifa wa IAWJ uliofanyika
Arusha mwezi Mei, 2014,” amesema Mhe. Masaju.
Kwa upande wa Maamuzi muhimu ya
Kimahakama yaliyounda Sheria, Jaji Mkuu amesema kupitia maamuzi yake makuu ya
kimahakama, Jaji Munuo alisaidia kuimarisha misingi ya kisheria na utawala bora
nchini.
Mhe. Masaju amesema mchango wa Jaji Munuo
ulitambuliwa na Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mwezi Desemba, 2012
alipotunukiwa nishani ya heshima ya kitaifa ya Nishani ya Jamhuri ya
Muungano wa Tanzania, Daraja la Pili (Order of the United Republic of Tanzania,
Second Class Medal) na Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wa wakati
huo, Mhe. Dkt. Jakaya Mrisho Kikwete, pamoja na tuzo nyingine za kitaifa na
kimataifa.
Mhe. Eusebia Munuo alizaliwa tarehe 01 Septemba, 21946 katika Kijiji cha Njari,
Uru Kaskazini Moshi mkoani Kilimanjaro.
Hafla ya uzinduzi wa Kitabu hicho iliyoratibiwa na Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto imehudhuriwa na Majaji wa Mahakama ya Rufani, baadhi ya Majaji wa Mahakama Kuu ya Tanzania, Mtendaji Mkuu wa Mahakama ya Tanzania, Dkt. John Antony Jingu, Msajili Mkuu wa Mahakama, Mhe. Eva Kiaki Nkya, Wasajili wa Mahakama ya Rufani na Mahakama Kuu, Naibu Wasajili, Wajumbe wa Menejimenti ya Mahakama na ya IJA pamoja na Watumishi wa Mahakama.
Jaji Mkuu
wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. George Masaju akizindua Kitabu cha historia ya Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Nicholas Munuo kinachoitwa ‘JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer in the Legal Profession in Tanzania’ leo tarehe 17 Novemba, 2026 kwenye ukumbi wa mikutano Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania-Dodoma. Wanaoshuhudia zoezi hilo kushoto ni, Jaji Mstaafu, Mhe. Munuo na kulia ni Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mwenyekiti wa Baraza la Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Mary Levira.
Jaji Mkuu
wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Mhe. George Masaju (kulia) akimkabidhi Jaji Munuo nakala za
vitabu vya JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in
Tanzania mara baada ya kukizindua leo tarehe 17 Novemba, 2026 kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu
wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju akitoa hotuba yake wakati wa uzinduzi wa Kitabu cha Histioria ya Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Munuo kinachoitwa JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In
The Legal Profession in Tanzania. Kulia ni Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mwenyekiti wa Baraza la Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Mary Levira na katikati ni Jaji Kiongozi wa Mahakama Kuu ya Tanzania, Mhe. Dkt. Mustapher Mohamed Siyani.



Majaji, Viongozi pamoja na Watumishi wengine wa Mahakama Dodoma wakifuatilia hotuba ya Mgeni Rasmi Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju alipokuwa akitoa hotuba yake wakati wa uzinduzi wa Kitabu cha Histioria ya Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Munuo kinachoitwa JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania.

Meza Kuu ikiongozwa na Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati). Wa tatu kulia ni Jaji wa Mahakama ya Rufani na Amidi wa Mahakama hiyo, Mhe. Augustine Mwarija, wa pili kulia ni Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mkuu wa Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Paul Kihwelo, wa pili kushoto ni Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mwenyekiti wa Baraza la Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Mary Levira, wa tatu kushoto ni Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Munuo, wa kwanza kushoto ni Jaji Kiongozi wa Mahakama Kuu ya Tanzania, Mhe. Dkt. Mustapher Mohamed Siyani na wa kwanza kulia ni Jaji Mfawidhi wa Mahakama Kuu ya Tanzania Masjala Ndogo Dodoma, Mhe. Joachim Tiganga.

Jaji Mstaafu wa Mahakama ya Rufani, Mhe. Eusebia Munuo akizungumza wakati wa Hafla ya uzinduzi wa Kitabu chake kiitwacho JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania iliyofanyika leo tarehe 17 Novemba, 2026 kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mkuu wa Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Paul Kihwelo akitoa neno wakati wa Hafla ya uzinduzi wa Kitabu chake kiitwacho JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania iliyofanyika leo tarehe 17 Novemba, 2026 kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji wa Mahakama ya Rufani na Mwenyekiti wa Baraza la Chuo cha Uongozi wa Mahakama (IJA) Lushoto, Mhe. Dkt. Mary Levira akitoa neno leo tarehe 17 Novemba, 2026 wakati wa Hafla ya uzinduzi wa Kitabu chake kiitwacho JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania iliyofanyika kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Wakili Eric Ng'maryo akitoa maelezo kuhusu Mtazamo wa Kisheria katika Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Prof. Ruth Meena akitoa neno kuhusu Mtazamo wa Kijinsia katika Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na Majaji wa Mahakama ya Rufani waliohudhuria katika hafla ya uzinduzi wa Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na baadhi ya Majaji wa Mahakama Kuu waliohudhuria katika hafla ya uzinduzi wa Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na Wajumbe wa Menejimenti ya Mahakama ya Tanzania waliohudhuria katika hafla ya uzinduzi wa Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na baadhi ya Watumishi wa Makao Makuu ya Mahakama Dodoma waliohudhuria katika hafla ya uzinduzi wa Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na Ndugu wa Jaji Mstaafu, Mhe. Eusebia Munuo (wa tatu kushoto).
Picha ya pamoja na sehemu ya walioshiriki kuandika Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Picha ya pamoja na Naibu Wasajili waliohudhuria katika uzinduzi wa Kitabu kijulikanacho kwa jina la JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
Jaji Mkuu wa Jamhuri ya Muungano Tanzania, Mhe. George Masaju (katikati) pamoja na Viongozi wengine walioketi meza kuu wakiwa katika picha ya pamoja na baadhi ya Wanachama wa Chama cha Majaji Wanawake Tanzania (TAWJA) waliohudhuria katika hafla ya uzinduzi wa Kitabu cha JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.

Picha ya pamoja na Mahakimu waliohudhuria katika uzinduzi wa Kitabu kijulikanacho kwa jina la JUSTICE EUSEBIA MUNUO: A Trailblazer In The Legal Profession in Tanzania kilichozinduliwa leo tarehe 17 Novemba, 2026 na Jaji Mkuu, Mhe. Masaju kwenye ukumbi wa mikutano wa Makao Makuu ya Mahakama ya Tanzania jijini Dodoma.
(Picha na JAMES BUSANYA & PAUL MAKANILE, Mahakama-Dodoma)